Incident Response: wat doe je in de eerste 24 uur na een cyberaanval?

Incident Response is het proces waarmee een organisatie reageert op een cyberincident. Het doel is om de aanval zo snel mogelijk te stoppen, schade te beperken, systemen veilig te herstellen en herhaling te voorkomen.

Een cyberincident kan bijvoorbeeld bestaan uit:

• Ransomware

• Een datalek

• Een phishingaanval

• Business Email Compromise (BEC)

• Gestolen accounts

• Malware-infecties

• Ongeautoriseerde toegang tot systemen

Hoe sneller en gestructureerder je reageert, hoe groter de kans dat de impact beperkt blijft.

Na een succesvolle aanval proberen cybercriminelen vaak hun positie binnen de organisatie te versterken. Ze verplaatsen zich naar andere systemen, verzamelen gegevens of bereiden verdere aanvallen voor.

Wachten of improviseren vergroot daarom het risico op:

• Meer dataverlies

• Langere uitval van systemen

• Hogere herstelkosten

• Reputatieschade

• Juridische gevolgen

• Overtreding van meldplichten

De eerste uren staan daarom volledig in het teken van inzicht krijgen, isoleren en controleren.

De eerste stap is vaststellen wat er precies gebeurt.

Vaak zijn de eerste signalen relatief klein:

• Een medewerker meldt een vreemd accountgedrag.

• Er verschijnen onbekende inloglocaties.

• Bestanden zijn plotseling versleuteld.

• E-mails worden verzonden zonder medeweten van gebruikers.

• Beveiligingssoftware slaat alarm.

Probeer direct antwoord te krijgen op vragen zoals:

• Welke systemen zijn getroffen?

• Welke gebruikers zijn betrokken?

• Is er sprake van datadiefstal?

• Is de aanval nog actief?

• Wat is de mogelijke impact op de bedrijfsvoering?

Documenteer vanaf het begin alle bevindingen. Deze informatie is later belangrijk voor onderzoek, herstel en eventuele meldingen.

Zodra duidelijk is dat er sprake is van een incident, verschuift de focus naar het beperken van verdere schade.

Mogelijke maatregelen zijn:

• Gecompromitteerde accounts blokkeren

• Verdachte sessies beëindigen

• Toegang intrekken

• Getroffen apparaten isoleren

• Kwaadaardige processen stoppen

• Tijdelijk netwerksegmenten afsluiten

Een veelgemaakte fout is systemen direct uitzetten of bestanden verwijderen. Hierdoor kan waardevolle informatie voor onderzoek verloren gaan. Laat technische experts daarom bepalen welke acties verantwoord zijn.

Het doel is niet meteen alles herstellen, maar eerst controle krijgen over de situatie.

Een cyberaanval is niet alleen een technisch probleem.

Bij een ernstig incident zijn vaak meerdere disciplines betrokken:

• IT-beheer

• Securityspecialisten

• Management

• Juridische experts

• Communicatie

• Eventuele externe securitypartners

Maak duidelijke afspraken over:

• Rollen en verantwoordelijkheden

• Besluitvorming

• Interne communicatie

• Externe communicatie

• Escalatieprocedures

Zorg ervoor dat alle betrokkenen werken met dezelfde informatie. Verwarring en tegenstrijdige communicatie kunnen de situatie snel verergeren.

Wanneer de situatie stabiel is, start het diepgaandere onderzoek.

Belangrijke vragen zijn:

• Hoe is de aanvaller binnengekomen?

• Welke systemen zijn geraakt?

• Welke gegevens zijn mogelijk buitgemaakt?

• Zijn er nog achterdeuren actief?

• Welke herstelmaatregelen zijn nodig?

Tegelijkertijd wordt gekeken hoe de dienstverlening veilig kan worden hersteld.

Ook communicatie speelt een belangrijke rol. Afhankelijk van de impact moeten mogelijk medewerkers, klanten, leveranciers of toezichthouders worden geïnformeerd.

Transparante en tijdige communicatie voorkomt onrust en helpt vertrouwen te behouden.

Steeds meer organisaties krijgen te maken met wettelijke meldverplichtingen.

Bij een datalek kan een melding aan de Autoriteit Persoonsgegevens verplicht zijn. Daarnaast stelt de Cyberbeveiligingswet (NIS2) strengere eisen aan het melden en afhandelen van ernstige cyberincidenten. Organisaties moeten daarom vooraf weten wie verantwoordelijk is voor meldingen en welke informatie hiervoor nodig is.

Wachten tot alle details bekend zijn is vaak geen optie. Een snelle eerste beoordeling is daarom essentieel.

Veel organisaties beschikken over beveiligingsmaatregelen zoals antivirussoftware, MFA en back-ups. Toch ontbreekt vaak een concreet draaiboek voor een cyberincident.

Daardoor ontstaan vragen op het moment dat snelheid juist cruciaal is:

• Wie neemt de leiding?

• Wie communiceert met klanten?

• Wanneer schakel je externe hulp in?

• Hoe beperk je verdere schade?

• Welke systemen hebben prioriteit?

Een incident response-plan geeft vooraf antwoord op deze vragen en zorgt ervoor dat iedereen weet wat er moet gebeuren.

Niemand wil meemaken dat zijn organisatie slachtoffer wordt van een cyberaanval. Toch is de vraag tegenwoordig niet óf een aanval plaatsvindt, maar hoe goed je erop bent voorbereid.

Met een duidelijk incident response-plan, goede monitoring, sterke beveiliging en duidelijke verantwoordelijkheden kun je de impact van een cyberincident aanzienlijk beperken.

De eerste 24 uur maken daarbij vaak het verschil tussen een beheersbaar incident en een langdurige bedrijfscrisis.